To, co widzimy na zdjęciach z Bojadeł, jest właściwie reliktem dawnej kultury cmentarnej – dziś już bardzo rzadkiej. Nie chodziło w niej o „zarządzanie nekropolią”, sterylność ani równo przycięty trawnik. Cmentarz miał być krajobrazem pamięci. Miejscem milczenia i zadumy. Miejscem, w którym człowiek doświadcza przemijania nie przez granit, marmur, ale przez drzewa, cień, wiatr i cykl natury.
Idea takich cmentarzy wyrasta jeszcze z XVII i XVIII wieku, a pełny rozwój osiągnęła w wieku XIX wraz z ruchem tzw. „garden cemeteries” i „rural cemeteries” – cmentarzy-ogrodów. Inspiracją były włoskie camposanto, romantyczne założenia krajobrazowe oraz angielskie ogrody krajobrazowe. Aleje drzew, zadrzewione osie widokowe, kręte ścieżki, miejsca odosobnienia i ciszy nie były dodatkiem estetycznym. One stanowiły sens tego miejsca.
W XIX wieku projektanci cmentarzy świadomie tworzyli przestrzenie przypominające park lub ogród kontemplacji. Drzewa miały uspokajać, izolować od miasta, tłumić hałas i budować atmosferę skupienia. Zieleń była traktowana jako część rytuału żałoby. Człowiek miał spacerować między grobami powoli, zatrzymywać się, myśleć o śmierci, ale też o własnym życiu.
Dzisiaj nastąpiło odwrócenie tej logiki. Coraz częściej oczekuje się cmentarza „czystego”: bez liści, bez igieł, bez mchów, bez cienia. Drzewo zaczyna być traktowane jak problem – brudzi, dewastujące groby korzenie, liście … Powstają przestrzenie idealnie uporządkowane, ale „bez duszy”. Wiele współczesnych nekropolii przypomina bardziej parking z granitu niż miejsce refleksji nad przemijaniem.
A przecież dawna idea camposanto zakładała coś dokładnie odwrotnego. Cmentarz miał być miejscem wyciszenia wobec nieuchronności śmierci. Zieleń nie przeszkadzała – ona oswajała odejście. Szum drzew, zmieniające się światło, wilgoć muru, zapach ziemi i liści były częścią doświadczenia pamięci. Człowiek miał czuć, że należy do tego samego porządku natury co ci, którzy już odeszli.
Cmentarz w Bojadłach jest pod tym względem miejscem wyjątkowym. Zachował coś, co w wielu miejscach zostało już utracone: krajobrazową ciszę. Aleje drzew tworzą naturalną architekturę skupienia. Zieleń nie maskuje śmierci – przeciwnie, pozwala ją spokojnie kontemplować. Stare nagrobki częściowo pochłonięte przez czas i roślinność mówią więcej o pamięci niż perfekcyjnie wypolerowane płyty.
