W ramach prac studyjnych przeprowadziliśmy kwerendę w zasobie archiwalnym dotyczącym dawnego kościoła luterańskiego „Żłóbek Chrystusa” we Wschowie (Kripplein Christi). Dokumentacja obejmuje m.in.:
• wyniki badań architektonicznych i analiz stratygraficznych murów,
• sprawozdania z badań geofizycznych (georadarowych),
• wstępne rekonstrukcje przekształceń średniowiecznych fortyfikacji w obrębie obiektu,
• dokumentację odkrytych krypt i pochówków.
Co ustalono w badaniach? Kościół powstał na bazie średniowiecznych fortyfikacji w wyniku adaptacji dwóch budynków/domów mieszczańskich przylegających do miejskich murów obronnych w rejonie dawnej Bramy Polskiej. Najstarszym zachowanym elementem jest fragment kamiennego muru obronnego (faza I), datowany przed pierwszą połową XIV wieku.
Co ciekawe – z badań wynika inny układ wjazdu do miasta. Po analizie murów wiemy, że zachowana „szyja” Bramy Polskiej (mur M-7) jest młodsza niż część murów miejskich. Obiekt był wielokrotnie przekształcany. Istnieją przesłanki sugerujące, że pierwotna linia przejazdu bramnego mogła przebiegać inaczej niż obecnie. Oznacza to, że historyczny wjazd do Wschowy mógł być sytuowany w innym miejscu niż Brama Polskia z XVI w. – temat wciąż nie jest jednoznacznie rozstrzygnięty (zdjęcie rys. Rafał Eysymont – trójwymiarowa wstępna rekonstrukcja przekształceń późnośredniowiecznych fortyfikacji w obrębie kościoła).
W trakcie badań archeologicznych prowadzonych w latach 2004 – 2005 odkryto m.in. krypty grobowe, pochówki wewnątrz obiektu, relikty pieca typu hypocaustum (system ogrzewania), bruk z granitowych otoczaków związany prawdopodobnie z funkcjonowaniem dawnej łaźni miejskiej w obrębie międzymurza.
W jednym z wykopów odkryto elementy bogato zdobionego pieca kaflowego, co potwierdza, że do 1604 r. w obrębie dawnych fortyfikacji działało zaplecze mieszkalno-użytkowe, nie tylko sakralne.
Najbardziej spektakularne odkrycia dotyczą krypt. W jednej z nich znajdowała się bogato wyposażona trumna z mosiężnymi okuciami i tablicami herbowymi oraz tablicą epitafijną. Wnętrze było wyścielone materiałem, zmarła spoczywała w zachowanej sukni, z poduszką pod głową (Zofia Ujejska – zm. 1628 r. – żona Hieronima Radomickiego, starosty wschowskiego). W innej krypcie natrafiono także na dobrze zachowany szkielet mężczyzny oraz przestrzeń przygotowaną pod kolejne pochówki.
Równie niezwykłe było odkrycie pieca typu hypocaustum tj. systemu ogrzewania podłogowego znanego m.in. ze średniowiecznych łaźni. Odkryto kanały grzewcze, palenisko i elementy ceramiczne z otworami rozprowadzającymi ciepło.
Badania georadarowe (antena 500 MHz) pozwoliły opracować przekroje podziemnych struktur, stworzyć model 3D anomalii pod powierzchnią oraz określić głębokość zalegania reliktów (do ok. 2,5 m). Wyniki wskazują na obecność dalszych struktur podziemnych wymagających eksploracji.
Wniosek z całego raportu? Pod budynkiem i w jego bezpośrednim otoczeniu nie ma jednorodnego gruntu. Cały ten obszar jest mocno naruszony wcześniejszymi pracami budowlanymi i funkcjonowaniem różnych obiektów. Georadar zarejestrował wyraźne anomalie, czyli miejsca, gdzie pod ziemią znajdują się struktury inne niż naturalny grunt – puste przestrzenie, zasypane wykopy, mury i krypty. Z badań wynika również, że pod dawnym Żłóbkiem Chrystusa istnieją realne struktury podziemne, które mogą być elementem bardziej złożonego układu podziemnego.
Zachęcamy do zapoznania się z szczegółami badań, które znajdują się m. in. w zbiorach archiwum konserwatora zabytków Zielonej Gorze, wschowskim muzeum oraz w naszych publikacjach pokonferencyjnych.
Kwerenda została przeprowadzona w archiwum Wojewodzkiego Lubuskiego Konserwatora w Zielonej Górze. Dziękujemy za udostępnienie materiałów, życzliwość i pomoc w poszukiwaniach.
(kok)
